Limiting Overshoot: Navigating exceedance of 1.5°C and pathways towards return

Przekroczenie 1,5°C jest już praktycznie nieuniknione

Raport stwierdza, że centralne szacunki wskazują na przekroczenie 1,5°C powyżej poziomu przedprzemysłowego w ciągu najbliższych kilku lat; operacyjna prognoza dekadowa (WMO 2026) przypisuje prawdopodobieństwo 3 na 4, że średnia z pięciolecia w latach 2026-2030 przekroczy ten poziom. Nawet optymistyczny scenariusz oparty na obecnych zobowiązaniach rządów (pełne wdrożenie krajowych planów klimatycznych oraz realizacja dodatkowych celów net-zero) prowadzi do szczytowego wzrostu temperatury na poziomie 1,8°C. Pozostały budżet węglowy jest niewielki: aby zachować 50-procentową szansę na ograniczenie ocieplenia do 1,5°C, od 2026 r. można wyemitować jedynie około 130 mld ton CO₂. Tymczasem w samym 2024 r. paliwa kopalne i przemysł wytworzyły około 40 GtCO₂, a przy tym tempie pozostały budżet wyczerpałby się w mniej więcej trzy lata. Każde pięć lat wysokich emisji dodaje około 0,1°C do szczytowego ocieplenia, a ponad 400 GtCO₂ wyemitowane od 2015 r. już podniosło najniższy osiągalny poziom ocieplenia o około 0,2°C.

Powyżej 1,5°C nie ma bezpiecznych scenariuszy

Przekroczenia 1,5°C nie należy interpretować jako stanu bezpiecznego czy akceptowalnego. Ryzyka i skutki obejmują szybszy wzrost poziomu mórz, wyższe prawdopodobieństwo załamania ekosystemów takich jak rafy koralowe, silniejsze upały i pożary oraz głębokie zmiany kriosfery (pokryw lodowych, lodu morskiego, lodowców, wieloletniej zmarzliny i pokrywy śnieżnej). Lodowce mogą stracić ponad jedną czwartą masy do 2100 r., co mogłoby podnieść poziom mórz o od 9 do 12,5 cm (dla ocieplenia do/poniżej +3°C) i trwale zmienić dostępność wody. Rośnie też ryzyko przekroczenia nieodwracalnych punktów krytycznych, dotyczących m.in. pokryw lodowych Antarktydy Zachodniej i Grenlandii, atlantyckiej cyrkulacji południkowej (AMOC) oraz Amazonii. W braku skutecznej adaptacji prognozy wskazują na spadek globalnej produkcji żywności nawet o 14% do 2050 r. Zagrożone są bezpieczeństwo żywnościowe i wodne, częstsze i intensywniejsze upały, choroby powiązane z odżywianiem oraz większe ryzyko przenoszenia patogenów. Szczególnie narażone są małe rozwijające się państwa wyspiarskie (SIDS) i nisko położone miasta, z których część może zostać częściowo lub całkowicie zalana.

Ścieżka „przekroczenia, szczytu i spadku” jako najlepsza z pozostałych opcji

Globalnym celem pozostaje ograniczenie długookresowej średniej temperatury do 1,5°C, jednak w warunkach przekroczenia trzeba go realizować „od góry”, jednocześnie adaptując się do skutków zmiany klimatu. Oznacza to spełnianie i wykraczanie poza istniejące zobowiązania, a nie ich wycofywanie. Świat musi wejść na ścieżkę, która utrzyma wzrost temperatury na możliwie najniższym poziomie, a następnie sprowadzi go poniżej 1,5°C do końca stulecia. Raport wyraźnie zaznacza, że nie jest to ścieżka akceptowalna ani preferowana, lecz po prostu najlepsza z pozostałych opcji.

Trzy powiązane fazy globalnej odpowiedzi

Odpowiedź powinna objąć trzy połączone fazy. Faza natychmiastowej reakcji (gdy temperatury zbliżają się do 1,5°C i je przekraczają) zakłada szybkie spowolnienie ocieplenia przez głębokie cięcia emisji, w tym metanu i innych krótkożyciowych zanieczyszczeń klimatycznych, oraz pilne działania adaptacyjne chroniące najbardziej narażonych ludzi i ekosystemy. Faza radzenia sobie i ograniczania (w okresie szczytu temperatur) wymaga głębokiej, trwałej dekarbonizacji do co najmniej zerowych emisji netto oraz budowania odporności społecznej przy zarządzaniu poważnymi skutkami. Faza długoterminowej odporności (gdy temperatury spadają i się stabilizują) oznacza utrzymanie ujemnych emisji CO₂ netto, wzmacnianie zrównoważoności i trwałą adaptację tam, gdzie osiągnięto nieodwracalne granice. W praktyce fazy te będą współistnieć w czasie oraz między regionami i wewnątrz nich.

Łagodzenie i adaptacja muszą postępować razem

Łagodzenie i adaptacja są ze sobą fundamentalnie powiązane i muszą postępować wspólnie we wszystkich fazach. Wiele działań realizuje oba cele naraz, na przykład zwiększanie miejskiego zadrzewienia obniża zachorowalność i śmiertelność związaną z upałami, jednocześnie ograniczając energochłonne chłodzenie. Słabe łagodzenie zwiększa skutki i grozi przekierowaniem środków na reagowanie kryzysowe zamiast na potrzebne działania klimatyczne. Zarazem nawet najskuteczniejsze łagodzenie nie zlikwiduje potrzeby adaptacji, ponieważ 1,5°C nie jest uznawane za poziom bezpieczny dla większości państw, społeczności, ekosystemów i sektorów. Adaptacja musi stać się transformacyjna i iteracyjna, zdolna do rewizji założeń w miarę narastania i nieliniowego charakteru ryzyk.

Usuwanie dwutlenku węgla (CDR): potrzebne, lecz obarczone ograniczeniami i ryzykiem

CDR będzie potrzebne jako uzupełnienie, a nie zastępstwo trwałych redukcji emisji gazów cieplarnianych. Występuje w dwóch formach: konwencjonalnej (np. zalesianie i odtwarzanie ekosystemów) oraz nowatorskiej (np. bioenergia z wychwytem i składowaniem CO₂ oraz bezpośredni wychwyt CO₂ z powietrza z jego składowaniem). CDR może wiarygodnie przyczynić się do powrotu poniżej 1,5°C w XXI wieku tylko wtedy, gdy szczytowe ocieplenie pozostanie znacznie poniżej 2°C, a pozostałe emisje CO₂, metanu i innych gazów zostaną ograniczone; powyżej około 1,8°C powrót do 1,5°C w tym stuleciu staje się coraz trudniejszy. Skala jest ograniczona: sprowadzenie ocieplenia o 0,1°C wymagałoby ponad 100 lat zalesiania i gospodarki leśnej w obecnej skali przy zerowych resztkowych emisjach CO₂, a samo utrzymanie zerowych emisji CO₂ netto mogłoby wyczerpać obecnie szacowaną pojemność składowisk w basenach osadowych do 2200 r. Nawet optymistyczne zwiększanie CDR raczej nie odwróci temperatury o więcej niż kilka dziesiątych stopnia w tym stuleciu, co uwypukla znaczenie ograniczania emisji już teraz. Konieczne są silne ramy zarządzania CDR.

Równość, sprawiedliwość i zarządzanie w centrum działań

Skuteczne strategie muszą opierać się na równości i sprawiedliwości. Kraje o większej historycznej odpowiedzialności za zmianę klimatu i większych możliwościach powinny działać najszybciej i najintensywniej, a państwa nieproporcjonalnie dotknięte skutkami muszą być integralną i szanowaną częścią globalnego procesu decyzyjnego. Nawet jeśli uda się zapewnić powrót poniżej 1,5°C, wiele narodów i społeczności doświadczy nieodwracalnych strat i trwale zmienionych warunków, od dalszego wzrostu poziomu mórz po wymieranie gatunków. Skutki dziedziczone po okresie przekroczenia rodzą pytania o sprawiedliwość, władzę i legitymację polityczną, wymagające bardziej włączających mechanizmów zarządzania niż te przewidywane przez większość obecnych systemów. Kluczowymi warunkami powodzenia są silniejsza wola polityczna, wielostronność oraz zwiększone finansowanie, transfer technologii i budowanie potencjału.

Raport jako fundament, a nie ostateczna recepta

Ponieważ ścieżka przekroczenia, szczytu i spadku może rozgrywać się przez dziesięciolecia, a nawet stulecia i podlega wielu niewiadomym, raport przedstawia się nie jako ostateczna recepta, lecz jako fundament dla trwałych badań, uczenia się, działania i włączającego podejmowania decyzji ponad pokoleniami. Szczególnej uwagi wymagają słabo poznany etap spadku temperatur, trwałość i sprawiedliwość usuwania węgla, uporczywe oraz nieodwracalne skutki, a także adaptacja w okresie szczytu i późniejszego opadania temperatur.