Narodowa debata o bezpieczeństwie klimatycznym Polek i Polaków. Wnioski i rekomendacje

Zmiana klimatu jest zagrożeniem dla bezpieczeństwa Polski

Susze, powodzie, fale upałów i niedobory wody wpływają już na zdrowie ludzi, gospodarkę, infrastrukturę i przyrodę. Dlatego bezpieczeństwo klimatyczne powinno być elementem bezpieczeństwa narodowego, a decyzje państwa powinny opierać się na aktualnej wiedzy naukowej i wzmacniać odporność kraju. 

Polska ociepla się, a deficyt wody narasta

Według przytoczonych danych IMGW średnia temperatura roczna w Polsce od lat 50. XX wieku wzrasta średnio o 0,33°C na dekadę, podczas gdy średnioroczna suma opadów praktycznie się nie zmienia. Wzrost temperatury, zmiana charakteru opadów i szybkie zmniejszanie się pokrywy śnieżnej prowadzą do rosnącego deficytu zasobów wodnych. Klimatyczny bilans wodny Polski pozostaje ujemny od co najmniej 12 lat. 

Publikacja podaje też, że globalna temperatura w latach 1985–2015 rosła średnio o 0,2°C na dekadę, a w ostatnim dziesięcioleciu tempo wzrosło do 0,4°C na dekadę. Autorzy wskazują, że przekraczana jest już granica globalnego ocieplenia o 1,5°C względem epoki przedprzemysłowej, a poziom 2°C może zostać osiągnięty w ciągu najbliższych kilkunastu lat. 

Skutki gospodarcze mogą sięgać dziesiątek miliardów złotych rocznie

W 2050 roku skutki zmiany klimatu mogą kosztować Polskę około 84 mld zł rocznie przy konsekwentnej realizacji globalnych celów klimatycznych. Przy spowolnieniu transformacji koszt może wzrosnąć do 124 mld zł rocznie, czyli 2,2% PKB. Różnica między tymi scenariuszami przekracza 40 mld zł rocznie. 

Koszty te obejmują nie tylko szkody powodowane przez zjawiska ekstremalne, lecz także spadek produktywności pracy, straty w infrastrukturze, wpływ na produkcję żywności i większe obciążenie systemu ochrony zdrowia. 

Adaptacja jest konieczna, ale ma granice

Autorzy wskazują na potrzebę pilnego zwiększenia znaczenia adaptacji do zmiany klimatu w polityce państwa i prowadzenia jej we współpracy wielu sektorów. Jednocześnie podkreślają, że możliwości adaptacji zmniejszają się wraz z dalszym ociepleniem, dlatego działania adaptacyjne muszą być prowadzone równolegle z mitygacją, ukierunkowaną na jak najszybsze ograniczanie antropogenicznych emisji gazów cieplarnianych. 

Bezpieczeństwo obywateli i gospodarki wymaga przygotowania kluczowych sektorów

Pierwszy filar rekomendacji obejmuje ochronę zdrowia, bezpieczeństwo żywnościowe, przemysł, finanse i ubezpieczenia. W ochronie zdrowia proponowane są m.in. oceny ryzyka klimatycznego dla infrastruktury medycznej, plany ciągłości działania na wypadek fal upałów, powodzi, pożarów i przerw w dostawach mediów, szkolenia personelu oraz system monitorowania zdrowotnych skutków zmiany klimatu. 

W obszarze żywności rekomendowane jest zwiększanie odporności rolnictwa, przetwórstwa i dystrybucji, wzmacnianie lokalnych systemów żywnościowych i skracanie łańcuchów dostaw. Gleba, woda i różnorodność biologiczna mają być traktowane jako infrastruktura bezpieczeństwa żywnościowego. 

Dla przemysłu proponowana jest m.in. krajowa ocena ryzyka klimatycznego, publiczna mapa tego ryzyka, program elektryfikacji, działania na rzecz bezpieczeństwa wodnego oraz zwiększanie odporności pracowników i procesów produkcyjnych na fale upałów i inne zjawiska ekstremalne. 

Woda i przyroda mają pełnić funkcję infrastruktury bezpieczeństwa

Drugi filar koncentruje się na bezpieczeństwie środowiskowym. Autorzy postulują zlewniowy model zarządzania wodą, powiązany z planowaniem przestrzennym. Ważną zasadą ma być zatrzymywanie wody możliwie najbliżej miejsca opadu, m.in. dzięki ochronie terenów źródliskowych, odtwarzaniu mokradeł, poprawie chłonności gleb i stosowaniu rozwiązań opartych na przyrodzie. 

Publikacja proponuje też uznanie systemu przyrodniczego za infrastrukturę krytyczną niezbędną dla bezpieczeństwa klimatycznego, wodnego, żywnościowego i zdrowotnego kraju. 

Lasy i miasta powinny być bardziej odporne na skutki zmiany klimatu

W przypadku lasów rekomendowane są m.in. zwiększenie retencji wodnej, różnorodności biologicznej i odporności pożarowej oraz silniejsza ochrona lasów naturalnych, starodrzewów, mokradeł i naturalnych procesów ekologicznych. 

W miastach proponowana jest strategia ograniczania przegrzewania przestrzeni i budynków, oparta przede wszystkim na wykorzystaniu przyrody i wody. Obejmuje ona m.in. mapowanie ryzyka termicznego i powodziowego, ochronę dojrzałych drzew, zwiększanie zacienienia, ograniczanie uszczelniania powierzchni, zatrzymywanie wody opadowej i rozwijanie błękitno-zielonej infrastruktury. 

Planowanie przestrzenne ma ograniczać ryzyko

Autorzy postulują wprowadzenie odporności klimatycznej jako wiążącego kryterium planowania przestrzennego oraz ograniczenie nowej zabudowy na terenach wysokiego i rosnącego ryzyka. Mapy ryzyka powinny uwzględniać przyszłe, a nie wyłącznie historyczne warunki klimatyczne. 

Zmiana klimatu powinna być uwzględniana w bezpieczeństwie narodowym

Trzeci filar traktuje zmianę klimatu jako proces mnożący zagrożenia. Rekomendowane jest uwzględnienie czynników klimatycznych w dokumentach dotyczących bezpieczeństwa narodowego, obronności i zarządzania kryzysowego oraz włączenie adaptacji do polityki ochrony ludności, infrastruktury krytycznej, granic i strategicznych łańcuchów dostaw. 

Publikacja zaleca także kompleksowy przegląd gotowości państwa, stress-testy kluczowych sektorów i infrastruktury, regularne ćwiczenia kryzysowe oraz rozwijanie współpracy między administracją, samorządami, przedsiębiorcami, naukowcami i organizacjami społecznymi. 

Dezinformacja klimatyczna jest zagrożeniem dla odporności państwa

Autorzy wskazują na potrzebę zwiększenia zdolności instytucji publicznych do monitorowania narracji dezinformacyjnych, stosowania prebunkingu, szybkiego publikowania zweryfikowanych informacji w sytuacjach kryzysowych oraz prowadzenia ogólnopolskiej kampanii edukacyjnej dotyczącej naukowych podstaw zmiany klimatu i polityki klimatycznej. 

Klimat i przyroda mają być uwzględniane również w obronności

Rekomendowane są oceny ryzyka klimatycznego dla obiektów i infrastruktury wojskowej oraz analiza wpływu skutków zmiany klimatu na sprawność sprzętu wojskowego. Autorzy proponują także wykorzystywanie w ramach programu „Tarcza Wschód” naturalnych elementów krajobrazu, takich jak lasy, torfowiska, tereny podmokłe i doliny rzeczne, przy zachowaniu celów ochrony przyrody.